Szkoda całkowita po kolizji – kiedy ubezpieczyciel może ją orzec

W praktyce decyzję o uznaniu szkody za całkowitą podejmuje ubezpieczyciel, kierując się określonymi kryteriami. 

Sprawdziliśmy, kiedy ubezpieczyciel może orzec szkodę całkowitą, jakie są różnice między likwidacją szkody z OC a z AC, jak dokładnie wylicza się szkodę całkowitą (dla samochodów osobowych, motocykli i aut dostawczych) oraz co oznacza tajemnicza „wartość wraku”. 

Rozbity samochód osobowy po poważnej kolizji – tak poważne uszkodzenia często prowadzą do orzeczenia szkody całkowitej. Kolizja drogowa bywa stresującym doświadczeniem, a gdy auto zostaje poważnie rozbite, pojawia się kwestia likwidacji szkody. Ubezpieczyciel oceni stan pojazdu oraz koszty naprawy i może zdecydować, że mamy do czynienia ze szkodą całkowitą. Dla kierowcy oznacza to zupełnie inny tryb rozliczenia odszkodowania niż przy zwykłej naprawie. Zanim jednak przejdziemy do szczegółów finansowych, zacznijmy od podstaw – co właściwie kryje się pod pojęciem szkody całkowitej i na jakiej podstawie ubezpieczyciel ją stwierdza.

Co to jest szkoda całkowita w kontekście ubezpieczenia?

Szkoda całkowita to sytuacja, w której naprawa pojazdu nie ma ekonomicznego uzasadnienia – mówiąc wprost, koszty przywrócenia auta do stanu sprzed wypadku przewyższyłyby jego wartość rynkową przed zdarzeniem. W praktyce ubezpieczyciel orzeka szkodę całkowitą wtedy, gdy samochód jest zniszczony do tego stopnia, że nie nadaje się do naprawy lub koszty naprawy przekroczyłyby wartość pojazdu z dnia szkody. Warto zauważyć, że polskie prawo nie definiuje wprost pojęcia szkody całkowitej – jest to termin wypracowany przez praktykę ubezpieczeniową. Dlatego kryteria uznania szkody za całkowitą mogą się nieco różnić w zależności od rodzaju ubezpieczenia (OC vs AC) oraz od wewnętrznych zasad danego towarzystwa ubezpieczeniowego.

Innymi słowy, szkoda całkowita to nieformalna koncepcja opisująca sytuację, gdy naprawa jest nieopłacalna dla ubezpieczyciela i zazwyczaj również dla samego poszkodowanego. W przeciwieństwie do szkody częściowej (gdy pojazd da się naprawić za kwotę niższą od wartości auta), szkoda całkowita oznacza, że ubezpieczyciel nie będzie finansować pełnej naprawy, tylko rozliczy odszkodowanie według specjalnej metody (o czym za chwilę). Zanim jednak omówimy sposób wyliczania kwoty odszkodowania, przyjrzyjmy się różnicom w podejściu do szkody całkowitej w zależności od tego, czy likwidujemy szkodę z OC sprawcy, czy z własnej polisy AC.

Szkoda całkowita z OC a szkoda całkowita z AC – różnice w likwidacji

Rodzaj polisy, z której likwidujemy szkodę, wpływa na kryteria uznania szkody za całkowitą. Inaczej mówiąc, ubezpieczyciel może inaczej podchodzić do tego samego rozbitego auta w zależności od tego, czy odszkodowanie ma pochodzić z obowiązkowego OC sprawcy czy z dobrowolnego AC poszkodowanego. Oto kluczowe różnice:

• Szkoda całkowita z OC sprawcy: W ubezpieczeniu OC (odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych) szkoda całkowita może zostać orzeczona tylko wtedy, gdy koszt naprawy pojazdu przekracza 100% jego wartości rynkowej sprzed wypadku. Innymi słowy, dopiero gdy naprawa byłaby droższa niż wartość auta przed kolizją, towarzystwo uznaje, że przywrócenie pojazdu do stanu poprzedniego pociągałoby za sobą „nadmierne koszty” i kwalifikuje szkodę jako całkowitą. Ma to związek z funkcją OC – ta obowiązkowa polisa ma chronić poszkodowanego, więc ubezpieczyciele nie powinni pochopnie orzekać szkody całkowitej, gdy naprawa jest co prawda kosztowna, ale nie przekracza wartości auta. W praktyce oznacza to, że jeśli z kalkulacji wynika, iż da się auto naprawić za kwotę równą lub mniejszą od wartości rynkowej, ubezpieczyciel z OC powinien sfinansować naprawę (przywrócić stan poprzedni), zamiast wypłacać odszkodowanie jako szkodę całkowitą. Dopiero gdy koszt naprawy całkowicie przewyższa wartość pojazdu, OC pozwala na rozliczenie szkody jako całkowitej. W wielu przypadkach uszkodzenia z OC sprawcy są więc likwidowane jako szkoda częściowa – chyba że zniszczenia są tak ogromne, iż ekonomicznie sensowniej jest uznać auto za “skasowane”.
• Szkoda całkowita z AC (Autocasco): W przypadku dobrowolnego ubezpieczenia AC definicja szkody całkowitej jest bardziej liberalna dla ubezpieczyciela i zależy od zapisów w OWU (Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia) danej polisy. Towarzystwa ubezpieczeniowe zazwyczaj ustalają próg opłacalności naprawy na poziomie około 70% wartości pojazdu. Oznacza to, że np. jeśli nasz samochód jest wart 20 000 zł, a koszt naprawy oszacowano na 15 000 zł (czyli 75% wartości), to likwidator szkody z AC uzna ją za całkowitą, mimo że teoretycznie 25% wartości jeszcze “brakowało” do pełnej wartości auta. W świetle umowy AC taka naprawa jest już nieopłacalna ekonomicznie. W zależności od ubezpieczyciela ten procentowy próg może wynosić np. 60%, 70%, 80% – szczegóły znajdziemy w OWU każdego AC. Warto też dodać, że w ramach AC szkoda całkowita bywa orzekana nie tylko przy kolizjach, ale również w przypadku kradzieży pojazdu. Kradzież auta zwykle traktuje się jak utratę 100% wartości, więc ubezpieczyciel AC wypłaca odszkodowanie równe wartości pojazdu (pomniejszone o udział własny, jeśli występuje) – jest to de facto szkoda całkowita z tytułu kradzieży, choć potocznie często nazywana po prostu “odszkodowaniem za kradzież”. W kontekście naszego tematu skupimy się jednak na szkodzie całkowitej wynikającej z uszkodzeń pojazdu w wypadku.

Podsumowując, podstawowa różnica polega na tym, że w OC szkoda całkowita to sytuacja, gdy naprawa przekracza wartość auta, a w AC – gdy przekracza ustalony procent tej wartości (zwykle ok. 70%). Dla kierowcy oznacza to, że posiadając polisę AC, należy koniecznie sprawdzić w warunkach ubezpieczenia, jaki próg stosuje jego ubezpieczyciel. Często jest to zaskoczeniem, że samochód zostaje uznany za “całkę” mimo iż teoretycznie dałoby się go naprawić – wszystko przez to, że polisa AC tak definiuje granicę opłacalności. Z OC sprawcy z kolei możemy oczekiwać naprawy, dopóki koszt nie przewyższa wartości auta, co z perspektywy poszkodowanego jest korzystniejsze (łatwiej odzyskać sprawny pojazd zamiast zajmować się wrakiem). W praktyce jednak przy poważnych wypadkach kosztorysy napraw często idą w dziesiątki tysięcy, łatwo przekraczając wartość starszego auta – i niezależnie od źródła ubezpieczenia kończy się to orzeczeniem szkody całkowitej.

Jak wyliczana jest szkoda całkowita?

Skoro już wiemy, kiedy ubezpieczyciel może orzec szkodę całkowitą, pora wyjaśnić w jaki sposób następuje rozliczenie finansowe takiej szkody. Tutaj zarówno w OC, jak i w AC stosuje się tę samą podstawową metodę, zwaną metodą dyferencyjną. Polega ona na prostym równaniu:

wysokość odszkodowania = wartość pojazdu przed wypadkiem – wartość wraku (pozostałości).

Ubezpieczyciel najpierw ustala wartość rynkową pojazdu sprzed szkody (czyli ile było warte nasze auto tuż przed kolizją, w stanie nieuszkodzonym). Następnie ocenia, jaką wartość przedstawia wrak pojazdu pozostały po wypadku – to znaczy, ile można otrzymać za uszkodzony pojazd na rynku wtórnym (sprzedając go w całości na aukcji powypadkowej lub oddając na części). Różnica między tymi dwoma wartościami to właśnie kwota, którą ubezpieczyciel nam wypłaci. Taki sposób wyliczenia odszkodowania ma na celu zrekompensować nam realną stratę finansową: przed wypadkiem mieliśmy sprawne auto warte X zł, po wypadku mamy wrak wart Y zł – brakujące X minus Y dostajemy w gotówce, dzięki czemu łącznie (pieniądze + pozostałości auta) znów dysponujemy majątkiem o wartości X.

Co ważne, wrak pojazdu pozostaje własnością poszkodowanego. Ubezpieczyciel nie zabiera nam rozbitego auta, jedynie pomniejsza o jego wartość kwotę odszkodowania. Oznacza to, że możemy z pozostałościami zrobić, co chcemy – sprzedać je w całości handlarzowi, sprzedać na części, oddać do kasacji lub nawet naprawiać na własną rękę (jeśli to możliwe). Dzięki takiemu rozwiązaniu z jednej strony otrzymujemy środki finansowe, a z drugiej zachowujemy prawo do dysponowania wrakiem. Tyle teoria – w praktyce jednak wycena wartości pojazdu i wraku bywa kością niezgody, do czego jeszcze wrócimy mówiąc o odwołaniach. Najpierw przyjrzyjmy się jednak, czy sposób wyliczania szkody całkowitej różni się w zależności od rodzaju pojazdu, bo często pojawia się pytanie: czy dla motocykla lub auta dostawczego obowiązują inne zasady niż dla samochodu osobowego?

Samochody osobowe i dostawcze

Dla samochodów osobowych oraz lekkich aut dostawczych (np. busów do 3,5 t) sposób ustalania szkody całkowitej jest dokładnie taki sam, jak opisany powyżej. Ubezpieczyciel określa wartość rynkową pojazdu sprzed wypadku oraz wartość pozostałości, po czym wypłaca różnicę między tymi kwotami. Kryteria uznania szkody za całkowitą również nie zależą od typu auta, lecz od rodzaju polisy: z OC – naprawa musi przekraczać 100% wartości pojazdu, z AC – koszt naprawy musi przekroczyć ustalony próg (np. 70% wartości). Nie ma więc osobnych przepisów dla samochodów dostawczych czy ciężarowych w kontekście szkody całkowitej – liczy się relacja kosztów naprawy do wartości pojazdu.

Warto jednak wspomnieć, że w praktyce auta dostawcze (szczególnie używane w firmach) często są intensywnie eksploatowane, co obniża ich wartość, zaś części zamienne potrafią być drogie. To sprawia, że nawet pozornie mniejsze uszkodzenie dostawczaka może wygenerować wysoki koszt naprawy w stosunku do wartości – i zwiększa ryzyko orzeczenia szkody całkowitej. Z kolei dla samochodów osobowych zdarza się, że właściciele chcą naprawiać je “na siłę”, nawet gdy ubezpieczyciel uznaje szkodę za całkowitą. Pamiętajmy: prawo pozwala nam naprawić auto na własny koszt nawet po orzeczeniu szkody całkowitej (o ile pojazd da się doprowadzić do stanu używalności), jednak odszkodowanie i tak będzie wtedy ograniczone metodą dyferencyjną. W dalszej części tekstu poradzimy, co zrobić z wrakiem i czy zawsze warto próbować reanimować takie auto.

Motocykle

Motocykle podlegają tym samym zasadom ubezpieczeniowym co auta, jeśli chodzi o definicję szkody całkowitej – również tutaj decyduje stosunek kosztów naprawy do wartości maszyny. W praktyce jednak o szkodę całkowitą w motocyklu jest łatwiej niż w przypadku samochodu. Motocykl ma mniej elementów karoserii, a przy poważniejszej kraksie często dochodzi do uszkodzeń ramy czy silnika, co od razu oznacza bardzo kosztowną naprawę. Często nawet pozornie niegroźny wypadek (np. szlif motocykla) może skutkować wygenerowaniem kosztów przekraczających wartość kilku- czy kilkunastoletniego jednośladu. Dodatkowo w wypadkach motocyklowych niszczą się także elementy wyposażenia kierowcy, takie jak kask, odzież motocyklowa, telefon itp., i również one podlegają likwidacji z OC sprawcy. To ważna uwaga – jeśli ucierpiałeś w kolizji na motocyklu, pamiętaj zgłosić do ubezpieczyciela sprawcy straty nie tylko w samym pojeździe, ale też w uszkodzonym kasku czy ubraniu (ubezpieczyciel powinien zwrócić ich wartość z dnia szkody). Z punktu widzenia szkody całkowitej, motocykl jest często klasyfikowany jako “całka”, ponieważ przywrócenie go do pełnej sprawności bywa technicznie trudne i kosztowne – np. skrzywienie ramy oznacza konieczność jej prostowania lub wymiany, co nie zawsze jest możliwe lub opłacalne.

Podobnie jak w przypadku aut, przy szkodzie całkowitej motocykla ubezpieczyciel wypłaci nam różnicę między wartością rynkową motoru a wartością wraku (pozostałości motocykla). Wrak, czyli np. uszkodzony motocykl lub jego szczątki, pozostaje naszą własnością – możemy spróbować sprzedać go w całości (np. na aukcji internetowej) lub rozebrać na części i sprzedać części zainteresowanym (co bywa czasochłonne, ale może przynieść więcej pieniędzy). Warto być świadomym, że powypadkowy motocykl trudniej przywrócić do idealnego stanu – nawet jeśli teoretycznie naprawa jest możliwa, mogą zostać zmienione właściwości jezdne (geometria) wpływające na bezpieczeństwo. Dlatego orzeczenie szkody całkowitej w przypadku motocykla często bywa racjonalne, a właściciele jednośladów częściej decydują się po prostu na zakup nowego pojazdu za uzyskane odszkodowanie, niż na reanimację mocno rozbitej maszyny.

Warto zaznaczyć, że procedura likwidacji szkody całkowitej przebiega podobnie niezależnie od typu pojazdu. Po oględzinach i kosztorysie, ubezpieczyciel informuje nas o decyzji (orzeczeniu szkody całkowitej) i przedstawia wyliczenie: wartość pojazdu przed szkodą, wartość wraku oraz proponowaną kwotę odszkodowania. W przypadku polisy OC, zgodnie z wytycznymi Komisji Nadzoru Finansowego, towarzystwo powinno przekazać nam pełną kalkulację kosztów naprawy, jaką sporządzono, oraz szczegółową wycenę pojazdu sprzed szkody i pozostałości. Dzięki temu możemy zweryfikować rzetelność tych wyliczeń. Niestety, bywa różnie – dochodzimy tu do kwestii wartości wraku, której poświęcimy osobny rozdział.

Co oznacza "wartość wraku"?

Wartość wraku (czasem nazywana też wartością pozostałości pojazdu) to kwota, za jaką możemy sprzedać rozbity pojazd w obecnym stanie. Mówiąc prościej: ile ktoś zapłaci na wolnym rynku za nasz uszkodzony samochód lub motocykl po wypadku. Ubezpieczyciele wyliczają wartość wraku na podstawie różnych danych – korzystają z eksperckich systemów wyceny pozostałości, biorą pod uwagę ceny używanych części do danego modelu, analizują oferty firm skupujących wraki oraz aktualne stawki złomowania. Nie jest to więc “strzelanie” kwoty na oko, lecz próba oszacowania realnej ceny, jaką da się uzyskać za wrak na rynku wtórnym.

Wycena ta może dawać bardzo różne rezultaty w zależności od pojazdu i zakresu uszkodzeń. Wrak starszego, mało popularnego auta może być wart zaledwie kilkaset złotych (bo np. popyt na części jest znikomy), podczas gdy wrak stosunkowo nowego samochodu lub popularnego modelu może osiągnąć wartość kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych – zwłaszcza jeśli np. silnik czy wiele podzespołów pozostało w dobrym stanie. Dla ubezpieczyciela istotne jest jedno: wartość wraku obniża kwotę odszkodowania, jaką wypłaci poszkodowanemu. Przypomnijmy – dostajemy wartość sprzed wypadku minus wartość wraku, czyli im droższy wrak, tym mniej pieniędzy w gotówce.

Przykład: Pan Marcin miał samochód warty przed kolizją 40 000 zł. Ubezpieczyciel uznał szkodę całkowitą, wyliczając koszt naprawy powyżej tej kwoty. Wartość wraku oszacowano na 10 000 zł i zaproponowano odszkodowanie 30 000 zł (40 000 zł – 10 000 zł). Pan Marcin zgodził się, lecz gdy próbował sprzedać pozostałości auta, okazało się, że kupcy oferują najwyżej 5 000 zł. Realnie odzyskałby więc tylko 35 000 zł (30 tys. odszkodowania + 5 tys. za wrak), czyli o 5 tys. mniej niż wynosiła wartość pojazdu. Na szczęście poszkodowany miał prawo zakwestionować taką wycenę i dochodzić brakujących 5 tys. od ubezpieczyciela – ale ile osób faktycznie to robi?

Ten przykład obrazuje najważniejszy problem szkody całkowitej: jeśli wartość wraku zostanie zawyżona, poszkodowany może nie być w stanie uzyskać za niego tyle, ile założył ubezpieczyciel, i w efekcie nie otrzyma pełnej rekompensaty za utracone auto. Niestety, takie sytuacje nie należą do rzadkości. Dla firm ubezpieczeniowych szkoda całkowita bywa wygodnym rozwiązaniem finansowym i zdarza się, że w kosztorysie “podciągają” koszty naprawy lub wyceniają wrak wysoko, by uniknąć wyższej wypłaty. Oczywiście oficjalnie wszystko odbywa się zgodnie z procedurami, ale kierowcy często czują się poszkodowani. Zawyżona wartość wraku automatycznie obniża odszkodowanie, zatem warto dokładnie przeanalizować wycenę, którą otrzymamy.

Pamiętajmy jednak, że wartość wraku działa w dwie strony. Jeżeli uda nam się sprzedać wrak drożej, niż przyjęto w wycenie – nadwyżka pieniędzy zostaje w naszej kieszeni. Np. gdyby panu Marcinowi z naszego przykładu jakimś cudem udało się znaleźć kupca na wrak za pełne 10 000 zł, to łącznie miałby 40 000 zł (30 tys. odszkodowania + 10 tys. za wrak), czyli dokładnie równowartość utraconego auta – i ubezpieczyciel nie ma tu nic do rzeczy, mógłby się tylko cieszyć, że dobrze wycenił pozostałości. Takie przypadki jednak zdarzają się rzadziej; częściej to poszkodowani nie mogą sprzedać wraku za tak wysoką kwotę, jaką wpisano w kosztorysie. Co wtedy? W kolejnej sekcji omówimy konsekwencje finansowe szkody całkowitej oraz co można zrobić z wrakiem, jeśli jego sprzedaż nastręcza trudności.

Konsekwencje finansowe dla właściciela pojazdu

Orzeczenie szkody całkowitej pociąga za sobą szereg skutków finansowych, które niestety często są niekorzystne dla poszkodowanego kierowcy. Oto najważniejsze konsekwencje, z jakimi trzeba się liczyć:

• Nie otrzymasz pełnej wartości pojazdu w gotówce. Jak wyjaśniliśmy, ubezpieczyciel wypłaci kwotę pomniejszoną o wartość wraku. To znaczy, że nie dostaniesz pieniędzy odpowiadających 100% wartości auta, lecz np. 50%, 70%, 90% – w zależności od tego, ile “warte” są pozostałości. W efekcie, jeśli nie uda Ci się sprzedać wraku za założoną kwotę, będziesz stratny. Dla wielu kierowców oznacza to, że nie stać ich na zakup równorzędnego samochodu za otrzymane odszkodowanie. Trzeba albo dołożyć sporo z własnej kieszeni, albo zadowolić się tańszym (zwykle starszym czy gorzej wyposażonym) autem.
• Pozostajesz z wrakiem na głowie. Ubezpieczyciel w większości przypadków nie przejmuje od Ciebie uszkodzonego pojazdu. Oznacza to, że sam musisz zorganizować sprzedaż lub złomowanie wraku. Sprzedaż może być czasochłonna – na popularnych portalach ogłoszeniowych pełno jest ofert powypadkowych aut, co oznacza sporą konkurencję i konieczność zejścia z ceny, jeśli chcesz szybko znaleźć kupca. Alternatywą jest oddanie auta do skupu lub stacji demontażu pojazdów (kasacja). Skupy powypadkowych aut często oferują wygodny odbiór i minimum formalności, ale cena bywa niższa niż oczekiwana. Kasacja z kolei wymaga zezłomowania pojazdu i wyrejestrowania go – co jest konieczne, jeśli auto nie nadaje się do jazdy i chcesz przestać płacić OC. Pamiętaj: dopóki pojazd jest zarejestrowany, ciąży na Tobie obowiązek opłacania ubezpieczenia OC, nawet jeśli auto stoi rozbite na podwórku! Jeśli nie wyrejestrujesz wraku (np. nie oddasz go do kasacji), musisz nadal zapewnić mu ważną polisę OC, bo inaczej grozi kara z UFG. To częsty, kosztowny błąd – ludzie myślą, że skoro samochód “nie istnieje” w sensie użytkowym, to nie trzeba go ubezpieczać, a formalnie nadal figuruje on w rejestrze pojazdów i wymaga OC albo wyrejestrowania po zezłomowaniu.
• Dodatkowe koszty i utrudnienia. Szkoda całkowita oznacza, że zostajesz bez sprawnego pojazdu z dnia na dzień. Jeśli to auto na co dzień służyło Ci do pracy czy dojazdów, czekają Cię wydatki na komunikację zastępczą lub konieczność zakupu nowego auta. Z OC sprawcy masz prawo do samochodu zastępczego z wypożyczalni na czas likwidacji szkody (także całkowitej), ale zwykle okres refundacji kończy się kilka dni po wypłacie odszkodowania – potem musisz radzić sobie sam. Finansowo można więc odczuć konieczność szybkiego zorganizowania środków na nowy pojazd. Jeżeli Twoje rozbite auto było objęte kredytem lub leasingiem, sytuacja jeszcze bardziej się komplikuje: wypłacone odszkodowanie najpierw trafi do banku czy firmy leasingowej na spłatę zobowiązania, a dopiero nadwyżka (jeśli w ogóle) trafi do Ciebie. Często zdarza się, że odszkodowanie nie pokrywa w całości pozostałego kredytu/leasingu, szczególnie jeśli wartość rynkowa auta spadła szybciej niż tempo spłaty – wówczas właściciel zostaje i bez auta, i z długiem do spłacenia. Przed takim scenariuszem chroni co prawda dobrowolne ubezpieczenie GAP, ale niewiele osób je posiada. Warto mieć świadomość, że finansowe skutki szkody całkowitej mogą wykraczać poza samo rozliczenie z ubezpieczycielem.
• Utrata zniżek w AC / zwyżka OC. Jeśli szkoda całkowita jest likwidowana z Twojego własnego AC (czyli to Ty byłeś sprawcą wypadku lub sam rozbiłeś auto), to niestety konsekwencją będzie utrata części zniżek na ubezpieczenie AC w kolejnym roku. Szkoda całkowita traktowana jest jak każda szkoda – ubezpieczyciel przypisze Ci zwyżkę przy odnowieniu polisy (często dość znaczną, bo kwota odszkodowania bywa duża). Również ubezpieczenie OC sprawcy wypadku pójdzie w górę – jeśli to Ty spowodowałeś kolizję i Twój ubezpieczyciel wypłacił komuś odszkodowanie (np. za Twoje auto z AC albo z Twojego OC za cudze szkody), to Twoja historia ubezpieczeniowa odnotuje ten fakt. Poszkodowany korzystający z OC sprawcy nie traci natomiast swoich zniżek – to oczywiste, ale warte podkreślenia. Mimo to, po szkodzie całkowitej trudno znaleźć korzystne ubezpieczenie kolejnego auta, bo albo nie mamy już maksymalnych zniżek, albo kupujemy nowe (inne) auto, często droższe w ubezpieczeniu. Dlatego tym bardziej trzeba rozważnie podejść do wyboru nowej polisy (o czym wspomnimy w podsumowaniu).
• Szkoda całkowita jest często finansowo nieopłacalna dla poszkodowanego. Podsumowując powyższe punkty: z reguły lepiej dla kierowcy, gdy szkoda zostanie uznana za częściową (naprawa), niż całkowitą. Przy szkodzie częściowej ubezpieczyciel albo rozlicza naprawę bezgotówkowo w warsztacie, albo wypłaca środki na podstawie kosztorysu – ale w obu przypadkach mamy naprawiony pojazd (lub fundusze wystarczające na naprawę) i nadal możemy z niego korzystać. Przy szkodzie całkowitej dostajemy wprawdzie pieniądze, ale przeważnie nie są one wystarczające, by kupić równorzędny pojazd, a dodatkowo zostajemy z problemem wraku do sprzedania. Jest to więc rozwiązanie opłacalne głównie dla ubezpieczyciela (unika on ryzyka, że naprawa się przeciągnie lub ujawnią się dodatkowe usterki w trakcie, a także zdejmuje z siebie organizację procesu naprawy). Oczywiście, jeżeli auto było bardzo stare i dostałeś sumę, za którą i tak planowałeś je sprzedać – możesz być zadowolony. Częściej jednak kierowcy czują się stratni. Dlatego ważne jest, by kontrolować przebieg likwidacji szkody całkowitej i walczyć o swoje interesy, zwłaszcza gdy coś nam się w wycenach nie zgadza.

Kiedy warto się odwołać od decyzji o szkodzie całkowitej?

Gdy ubezpieczyciel uznał naszą szkodę za całkowitą, nie oznacza to jeszcze, że musimy się z tym bezwarunkowo pogodzić. Decyzja ubezpieczyciela nie jest ostateczna i przysługuje nam prawo do odwołania (reklamacji) od tej decyzji. W jakich sytuacjach warto (lub wręcz trzeba) z takiego prawa skorzystać?

1. Podejrzanie niska wycena wartości pojazdu przed szkodą. Upewnij się, że ubezpieczyciel prawidłowo oszacował wartość Twojego auta sprzed wypadku. Często firmy zaniżają tę wartość, stosując maksymalne amortyzacje, nieuwzględnianie wyposażenia dodatkowego, pomijanie faktycznie dobrego stanu pojazdu, itp.. Im niższa wartość wyjściowa auta, tym mniejsze odszkodowanie, więc to w interesie ubezpieczyciela. Jeśli czujesz, że Twoje auto było warte więcej niż twierdzi ubezpieczyciel – zbierz dowody. Mogą to być np. ogłoszenia sprzedaży podobnych aut (ten sam model, rok, zbliżony przebieg i stan) za wyższe kwoty, opinia rzeczoznawcy, faktury potwierdzające inwestycje w auto (np. nowy silnik, remont – coś, co podnosiło jego wartość). Taki materiał porównawczy pozwoli Ci uargumentować, że należy się większe odszkodowanie.

2. Zawyżony kosztorys naprawy. Czasem warsztat lub rzeczoznawca ubezpieczyciela sporządza kosztorys, który już na pierwszy rzut oka wydaje się dmuchany: zawiera najdroższe możliwe części i maksymalne stawki roboczogodziny, jakby auto miało być naprawiane w ASO i wyłącznie na oryginalnych częściach – podczas gdy w rzeczywistości nikt by tak tego pojazdu nie naprawiał. Dzieje się tak, bo przy szkodzie całkowitej ubezpieczycielom “opłaca się” zawyżyć kosztorys, aby wykazać nieopłacalność naprawy. Sprawdź więc uważnie kosztorys. Masz prawo poprosić o jego udostępnienie w całości (powinieneś go otrzymać razem z decyzją). Jeśli widzisz, że np. w kosztorysie liczą 200 zł za roboczogodzinę i nowe oryginalne części do 20-letniego auta – możesz wskazać, że to nierealne założenia. Przy likwidacji z OC ubezpieczyciel nie powinien stosować innych stawek do określania szkody całkowitej, niż stosowałby przy szkodzie częściowej (KNF w swoich wytycznych uczula na to). W praktyce warto przedstawić np. alternatywną kalkulację naprawy – np. kosztorys z niezależnego warsztatu, który pokazuje, że dałoby się naprawić pojazd taniej, poniżej wartości auta. Jeżeli wykażesz, że koszt naprawy jednak nie przekracza wartości pojazdu, masz mocny argument, by żądać likwidacji szkody jako częściowej (naprawy) zamiast całkowitej.

3. Zawyżona wartość wraku. Jak wspomniano, to najczęstszy problem. Jeśli nie zgadzasz się z wyceną pozostałości pojazdu, koniecznie to zakwestionuj. Możesz przedstawić własne dowody na to, że wrak jest mniej wart: np. wydruki podobnych aukcji (gdzie ceny są niższe niż wycena ubezpieczyciela), czy wręcz oferty od firm skupujących wraki, które otrzymałeś i które są niższe od proponowanej kwoty. Poproś ubezpieczyciela o podstawy wyceny – np. listę ofert z licytacji, które rzeczoznawca brał pod uwagę. Bywa, że taka wycena jest robiona automatycznie, a rzeczywisty rynek oferuje mniej – to trzeba wykazać. Im więcej konkretów dostarczysz, tym lepiej. Ubezpieczyciel ma obowiązek rozpatrzyć Twoje odwołanie i odnieść się do przedstawionych dowodów.

4. Wątpliwości co do samego orzeczenia szkody całkowitej. Jeśli uważasz, że Twoje auto dałoby się naprawić i wolałbyś je zatrzymać, a nie dostać pieniądze – również możesz walczyć. Przy szkodach z OC poszkodowany ma prawo wybrać formę odszkodowania (naprawa czy wypłata) pod warunkiem, że przywrócenie do stanu poprzedniego nie pociąga nadmiernych kosztów. Przepisy nie definiują precyzyjnie “nadmiernych kosztów”, ale orzecznictwo sądowe wskazuje, że chodzi właśnie o sytuacje, gdy koszty przewyższają wartość pojazdu. Jeśli więc kosztorys przekracza wartość tylko nieznacznie (np. o 5%), a Ty masz sentyment do auta lub inne powody, by je naprawiać – możesz negocjować z ubezpieczycielem. Czasem udaje się wypracować rozwiązanie: np. rezygnujesz z części odszkodowania, dokładasz trochę własnych środków i naprawiasz samochód, a ubezpieczyciel traktuje to jako rozliczenie bezgotówkowe do pewnej kwoty. Nie jest to standard, ale warto wiedzieć, że orzeczenie szkody całkowitej nie zawsze musi być “wyrokiem” niepodważalnym. Zdarza się, że po odwołaniu ubezpieczyciel zmienia decyzję – np. gdy wykażesz błędy w wycenach lub zaproponujesz rozsądne rozwiązanie. Ostatecznie, jeśli spór jest poważny, pozostaje droga sądowa – bywa i tak, że kierowcy dochodzą swoich racji przed sądem, gdy np. ubezpieczyciel rażąco zaniżył wartość auta.

Jak złożyć odwołanie? Najlepiej na piśmie (mailowo lub listem poleconym) – wtedy masz dowód nadania i treści. W piśmie podaj swoje dane, numer szkody, decyzję z którą się nie zgadzasz oraz precyzyjnie napisz, czego oczekujesz (np. “wnoszę o ponowne rozpatrzenie i wypłatę dodatkowych 5000 zł, z uwagi na zaniżenie wartości pojazdu w wycenie” albo “proszę o likwidację szkody w formie naprawy, ponieważ koszt naprawy nie przekracza wartości pojazdu”). Dołącz uzasadnienie – czyli wszelkie zebrane argumenty: wydruki ogłoszeń, oferty skupu, niezależny kosztorys naprawy, opinię rzeczoznawcy, zdjęcia itp., które popierają Twoje stanowisko. Ubezpieczyciel powinien ustosunkować się do reklamacji w ciągu 30 dni (maksymalnie 60 w skomplikowanych przypadkach). Jeśli odpowie odmownie lub zignoruje odwołanie, nie koniec drogi: możesz zwrócić się o pomoc do Rzecznika Finansowego (to instytucja pomagająca klientom w sporach z ubezpieczycielami) lub ostatecznie złożyć pozew do sądu. Ważne, by nie rezygnować, gdy faktycznie czujemy się poszkodowani – wiele spraw udaje się rozwiązać polubownie po przedstawieniu mocnych dowodów, a ubezpieczyciele czasem korygują wyceny (np. obniżają wartość wraku, gdy pokażemy, że nikt nie da tyle za pozostałości).

Najczęstsze błędy i nieporozumienia związane ze szkodą całkowitą

Na koniec zebraliśmy listę typowych nieporozumień i pomyłek, które pojawiają się wśród kierowców przy temacie szkody całkowitej. Warto je znać, by samemu ich uniknąć:

• Utożsamianie szkody całkowitej z doszczętnym zniszczeniem auta: Wiele osób sądzi, że “szkoda całkowita” oznacza, iż z samochodu nic nie zostało i nie da się go naprawić. Tymczasem chodzi głównie o ekonomiczną nieopłacalność naprawy, a nie fizyczny stan wraku. Często auto uznane za szkodę całkowitą dałoby się naprawić, tylko że koszty są zbyt wysokie w stosunku do wartości. Dlatego nie dziw się, jeśli Twój samochód wygląda na naprawialny, a ubezpieczyciel i tak orzekł “całkę” – widocznie kosztorys przekroczył próg opłacalności.
• Przekonanie, że przy szkodzie całkowitej dostanę pełną wartość auta w gotówce: Niestety nie – dostaniesz wartość pomniejszoną o wartość wraku, czyli na konto wpłynie mniej pieniędzy, niż warta była Twoja własność przed wypadkiem. Zawsze pozostaje “dziura” odpowiadająca cenie, jaką masz uzyskać ze sprzedaży pozostałości. Część kierowców jest zaskoczona, gdy dowiaduje się, że np. z 20 000 zł wartości auta odszkodowanie wyniesie tylko 14 000 zł, bo wrak wyceniono na 6 000 zł. Warto o tym pamiętać i planować budżet na nowe auto realistycznie – uwzględniając, że być może będzie trzeba dołożyć własnych środków.
• Wiara, że ubezpieczyciel zabierze wrak i problem z głowy: W zdecydowanej większości przypadków to Ty musisz zająć się wrakiem. Towarzystwa ubezpieczeniowe nie oferują automatycznie przejęcia pozostałości pojazdu, choć mają do tego prawo. Czasem w przypadku AC (lub na wyraźną prośbę klienta) zdarza się, że ubezpieczyciel proponuje: “wypłacimy 100% wartości, a my sprzedamy wrak we własnym zakresie”. Jeśli taką opcję Ci zaproponują – rozważ ją, bo to wygodne rozwiązanie. Jednak standardowo musisz sam sprzedać lub zezłomować uszkodzony pojazd. Wielu ludzi jest zdziwionych, gdy po szkodzie całkowitej laweta przywozi ich rozbite auto z powrotem na podwórko. Ubezpieczyciel tylko wylicza wartość wraku, ale go nie odkupuje (chyba że to uzgodnisz). Dlatego nie czekaj, aż ktoś zabierze wrak za Ciebie, tylko od razu działaj – szukaj kupca, pytaj ubezpieczyciela o pomoc w zbyciu (powinni wskazać ewentualne oferty, jakie mieli na wrak), a jeśli auto kompletnie się nie nadaje – organizuj kasację.
• Brak świadomości obowiązku ubezpieczenia lub wyrejestrowania wraku: Jak już wspomnieliśmy, rozbite auto wciąż podlega obowiązkowi OC dopóki jest zarejestrowane. Nie można “zawiesić” OC tylko dlatego, że pojazd jest uszkodzony i niejeżdżący. Niestety, sporo osób o tym zapomina i np. pół roku trzyma wrak bez OC, co skutkuje wezwaniem do zapłaty kary przez UFG. Błąd ten można łatwo naprawić oddając auto do legalnej stacji demontażu i wyrejestrowując je w wydziale komunikacji (na podstawie zaświadczenia o złomowaniu). Dopiero wyrejestrowane auto nie potrzebuje OC. Jeśli więc nie planujesz naprawiać ani sprzedawać wraku – zajmij się jego kasacją możliwie szybko.
• Niedocenianie swoich praw i możliwości odwołania: Nieporozumieniem jest myślenie, że “z ubezpieczycielem nie da się wygrać” albo że reklamacja nic nie da. Owszem, towarzystwa często bronią swoich decyzji, ale dysponując mocnymi argumentami można sporo ugrać – np. uzyskać dopłatę do odszkodowania. Wielu kierowców w ogóle nie czyta kosztorysów i przyjmuje pierwszą lepszą propozycję, podczas gdy czasem ubezpieczyciel po cichu zaniżył wycenę pojazdu albo zawyżył koszty i wrak. Zawsze warto na chłodno sprawdzić dokumenty i w razie wątpliwości napisać odwołanie. To nic nie kosztuje, a może poprawić Twoją sytuację finansową. Błędem jest również odkładanie tego na później – na odwołanie masz co prawda nawet kilka lat (do przedawnienia roszczeń), ale im szybciej zareagujesz, tym łatwiej wszystko skorygować zanim zamkniesz sprawę i spożytkujesz środki.
• Przeoczenie warunków polisy AC dotyczących szkody całkowitej: Jeśli masz AC, upewnij się, że rozumiesz zapisy OWU w kwestii szkody całkowitej. Wiele nieporozumień wynika z faktu, że kierowcy zakładają, iż szkoda całkowita będzie liczona tak samo jak w OC (czyli dopiero powyżej 100% wartości auta). Tymczasem w AC granica bywa niższa – np. 70%. Bywa i tak, że ktoś ma wykupione AC i jest zdziwiony, że ubezpieczyciel nie chce pokryć naprawy nawet, gdy koszt to 80% wartości auta – ale jeśli OWU mówi o progu 70%, to firma działa zgodnie z umową. Dlatego błąd to nieświadomość takich klauzul. Przed zakupem AC zawsze sprawdzaj, przy jakim progu szkody całkowitej towarzystwo wypłaca odszkodowanie. Może się okazać, że lepiej dopłacić kilka złotych składki za ofertę, gdzie próg to 80% zamiast 60%. Polisy różnią się pod tym względem, a taka różnica może zdecydować, czy Twoje auto zostanie zakwalifikowane do naprawy, czy do kasacji.
• Naprawa auta “na własną rękę” bez formalności: Niektórzy po szkodzie całkowitej postanawiają naprawić auto samodzielnie (bo np. uszkodzenia wydają się niewielkie). Samo w sobie nie jest to błędem – prawo tego nie zabrania. Musisz jednak pamiętać o dwóch rzeczach: po pierwsze, odszkodowanie i tak dostaniesz tylko wartość minus wrak, więc resztę kosztów naprawy pokrywasz z własnej kieszeni. Po drugie, jeśli uszkodzenia obejmowały elementy nośne konstrukcji, podwozia lub układu kierowniczego/hamulcowego, to po złożeniu auta będziesz musiał zrobić dodatkowe badanie techniczne przed dopuszczeniem pojazdu do ruchu. Nie możesz legalnie jeździć samochodem po poważnym wypadku bez uzyskania zaświadczenia, że wszystko zostało należycie naprawione (wydaje je uprawniona stacja diagnostyczna). Część osób o tym nie wie i inwestuje w naprawy, a potem problem – bo diagnosta może zakwestionować bezpieczeństwo naprawionego auta. Reasumując: naprawiać wrak we własnym zakresie można, ale trzeba to zrobić porządnie i zgodnie z przepisami, a ekonomiczny sens takiej operacji bywa wątpliwy.

Zapewne można by wymienić jeszcze kilka niuansów, ale powyższe to najczęstsze kwestie, które rodzą pytania i problemy w praktyce. Szkoda całkowita to temat, w którym detale potrafią zadecydować o dużych pieniądzach, dlatego tak ważna jest świadomość praw i obowiązków zarówno własnych, jak i ubezpieczyciela.

Szkoda całkowita po kolizji to sytuacja trudna, ale mając odpowiednią wiedzę, możemy lepiej przez nią przejść. Najważniejsze jest, by znać zasady gry: wiedzieć, kiedy ubezpieczyciel może orzec szkodę całkowitą (OC vs AC), rozumieć metodę wyliczenia odszkodowania i sprawdzić dokładnie wyceny przedstawione przez towarzystwo. Jeśli cokolwiek budzi nasze zastrzeżenia – reagować, pytać, odwoływać się. Celem jest otrzymanie sprawiedliwej rekompensaty, która pozwoli nam stanąć finansowo na nogi po utracie pojazdu. Mimo że szkoda całkowita często jest nieopłacalna dla kierowcy, przy odrobinie zaangażowania możemy zminimalizować straty – np. negocjując wartość pojazdu lub prosząc ubezpieczyciela o pomoc w sprzedaży wraku.

Na przyszłość warto wyciągnąć wnioski: przed zakupem polisy AC zwracaj uwagę na warunki dot. szkody całkowitej. Być może bardziej opłaci Ci się oferta z wyższym progiem (np. 80% zamiast 70%), albo z opcją gwarantowanej sumy ubezpieczenia (GDV), gdzie w razie szkody całkowitej dostaniesz pełną wartość z dnia zawarcia polisy. Zwróć uwagę, czy ubezpieczyciel oferuje przejęcie wraku – niektóre firmy tak robią, co może oszczędzić Ci kłopotu. Jeśli nie jesteś pewien, jak porównać te zapisy, skorzystaj z pomocy ekspertów lub narzędzi online. Poliseo.pl to miejsce, gdzie w praktyczny sposób porównasz oferty różnych ubezpieczycieli – nie tylko pod względem ceny, ale i kluczowych warunków. Warto z tego skorzystać, żeby wybrać polisę najlepiej dopasowaną do Twoich potrzeb, która zapewni Ci maksymalne bezpieczeństwo finansowe nawet w tak skrajnych sytuacjach jak szkoda całkowita.